راهنمای جامع آمادگی قبل از آنژیوگرافی قلب - دکتر سید محسن جهرمی مقدم

(بورد تخصصی قلب و عروق و و فلوشیپ پیشرفته اینترونشن)

ویژه بیماران و همراهان

آنژیوگرافی قلب یکی از مهم‌ترین روش‌های تشخیصی در بیماری‌های قلب و عروق است. اگر پزشک برای شما آنژیوگرافی تجویز کرده است، آگاهی از مراحل انجام، آمادگی‌های قبل از عمل، مراقبت‌های دارویی و نکات مهم روز مراجعه می‌تواند باعث کاهش اضطراب، افزایش ایمنی و انجام بهتر این روش شود.

توضیحات کامل دکتر سید محسن جهرمی مقدم راجب به آنژیوگرافی (قسمت اول)

توضیحات کامل دکتر سید محسن جهرمی مقدم راجب به آنژیوگرافی (قسمت دوم)

آنژیوگرافی قلب چیست؟

آنژیوگرافی قلب یا کاتتریزاسیون قلب روشی کم‌تهاجمی است که برای بررسی دقیق رگ‌های قلب، به‌ویژه عروق کرونر انجام می‌شود. عروق کرونر وظیفه خون‌رسانی به عضله قلب را بر عهده دارند. اگر این رگ‌ها دچار تنگی، گرفتگی یا انسداد شوند، ممکن است بیمار دچار درد قفسه سینه، تنگی نفس، سکته قلبی یا نارسایی قلبی شود.

در آنژیوگرافی، پزشک یک لوله بسیار باریک و انعطاف‌پذیر به نام کاتتر را از طریق یکی از رگ‌های بدن، معمولاً از ناحیه مچ دست یا کشاله ران وارد می‌کند و آن را به سمت قلب هدایت می‌نماید. سپس ماده‌ای به نام ماده حاجب یا کنتراست تزریق می‌شود. این ماده باعث می‌شود مسیر جریان خون در رگ‌های قلب با اشعه ایکس دیده شود و پزشک بتواند محل و شدت تنگی یا گرفتگی عروق را تشخیص دهد.

آنژیوگرافی معمولاً یک روش تشخیصی است، اما در برخی موارد اگر گرفتگی مهمی مشاهده شود، پزشک ممکن است در همان جلسه اقدام به آنژیوپلاستی، بالن‌زدن یا استنت‌گذاری کند.

تفاوت آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی چیست؟

بسیاری از بیماران این دو اصطلاح را با هم اشتباه می‌گیرند.

آنژیوگرافی یک روش تشخیصی است؛ یعنی پزشک با آن وضعیت رگ‌های قلب را بررسی می‌کند.

آنژیوپلاستی یک روش درمانی است؛ یعنی اگر رگی تنگ یا مسدود باشد، پزشک با کمک بالون و گاهی با قرار دادن استنت، مسیر رگ را باز می‌کند.

بنابراین ممکن است بیمار فقط آنژیوگرافی شود و نیازی به درمان نداشته باشد، یا در صورت وجود گرفتگی قابل توجه، درمان در همان جلسه انجام شود.

چرا آنژیوگرافی قلب انجام می‌شود؟

پزشک متخصص قلب ممکن است در شرایط زیر انجام آنژیوگرافی را توصیه کند:

• درد قفسه سینه، فشار، سنگینی یا سوزش در قفسه سینه

• درد قفسه سینه هنگام فعالیت یا استرس

• تنگی نفس غیرقابل توضیح

• نتیجه غیرطبیعی تست ورزش، اسکن قلب یا سایر تست‌های قلبی

• سابقه سکته قلبی

• شک به انسداد یا تنگی عروق کرونر

• بررسی علت نارسایی قلبی

• بررسی وضعیت عروق قبل از برخی جراحی‌های قلب

• ارزیابی بیمارانی که قبلاً استنت‌گذاری یا جراحی قلب داشته‌اند

• دردهای قلبی جدید، شدید یا مقاوم به درمان دارویی

آنژیوگرافی چگونه انجام می‌شود؟

آنژیوگرافی معمولاً در بخشی به نام کت‌لب یا آزمایشگاه کاتتریزاسیون قلب انجام می‌شود.

مراحل کلی آن به این صورت است:

1. بیمار روی تخت مخصوص قرار می‌گیرد.

2. علائم حیاتی مانند فشار خون، ضربان قلب و اکسیژن خون بررسی می‌شود.

3. معمولاً بیمار هوشیار است، اما ممکن است داروی آرام‌بخش ملایم دریافت کند.

4. محل ورود کاتتر، یعنی مچ دست یا کشاله ران، ضدعفونی و با بی‌حسی موضعی بی‌حس می‌شود.

5. پزشک یک کاتتر نازک را وارد رگ کرده و به سمت قلب هدایت می‌کند.

6. ماده حاجب تزریق می‌شود و هم‌زمان تصویربرداری با اشعه ایکس انجام می‌گیرد.

7. پزشک تصاویر عروق قلب را بررسی می‌کند.

8. پس از پایان کار، کاتتر خارج می‌شود و محل ورود با فشار، باند مخصوص یا وسیله بسته‌کننده کنترل می‌گردد.

مدت زمان آنژیوگرافی معمولاً بین ۳۰ دقیقه تا ۲ ساعت است؛ اما زمان دقیق به شرایط بیمار و احتمال انجام اقدامات درمانی مانند استنت‌گذاری بستگی دارد.

آیا آنژیوگرافی درد دارد؟

در اغلب موارد، آنژیوگرافی دردناک نیست. هنگام تزریق بی‌حسی ممکن است کمی سوزش یا درد خفیف احساس شود. در زمان عبور کاتتر معمولاً درد قابل توجهی وجود ندارد، اما ممکن است بیمار احساس فشار داشته باشد.

هنگام تزریق ماده حاجب، برخی بیماران احساس گرگرفتگی، گرما در بدن، تهوع خفیف یا طعم خاص در دهان را تجربه می‌کنند که معمولاً کوتاه‌مدت و گذراست.

چرا آمادگی قبل از آنژیوگرافی مهم است؟

رعایت نکات قبل از آنژیوگرافی برای کاهش عوارض احتمالی و انجام ایمن‌تر این روش بسیار مهم است. آمادگی صحیح کمک می‌کند:

• خطر خونریزی کاهش یابد.

• احتمال آسیب کلیوی ناشی از ماده حاجب کمتر شود.

• داروهای مهم مانند رقیق‌کننده‌های خون به‌درستی مدیریت شوند.

• قند خون بیماران دیابتی کنترل شود.

• خطر حساسیت دارویی یا واکنش به ماده حاجب کاهش یابد.

• در صورت نیاز به آرام‌بخشی، بیمار ایمن‌تر باشد.

اقدامات مهم چند روز قبل از آنژیوگرافی

۱. اطلاع کامل سوابق پزشکی به پزشک

حتماً قبل از انجام آنژیوگرافی، پزشک و پرستار را از تمام بیماری‌ها و سوابق خود مطلع کنید، به‌ویژه اگر هر یک از موارد زیر را دارید:

• دیابت

• فشار خون بالا یا پایین

• بیماری کلیوی یا نارسایی کلیه

• سابقه حساسیت به دارو یا ماده حاجب

• آسم یا آلرژی‌های شدید

• بیماری تیروئید

• سابقه خونریزی غیرطبیعی

• سابقه سکته قلبی یا مغزی

• سابقه استنت قلبی یا جراحی قلب باز

• بارداری یا احتمال بارداری

• مصرف داروهای رقیق‌کننده خون

• بیماری کبدی

• کم‌خونی یا اختلالات انعقادی

۲. اعلام حساسیت‌ها

اگر به هر دارو، ماده غذایی یا ماده خاصی حساسیت دارید، حتماً اطلاع دهید. حساسیت‌های مهم شامل موارد زیر است:

• حساسیت به ید

• حساسیت به ماده حاجب یا کنتراست

• حساسیت به داروهای بی‌حسی

• حساسیت به آنتی‌بیوتیک‌ها

• سابقه کهیر، تنگی نفس، تورم صورت یا شوک حساسیتی پس از تزریق دارو

در صورت وجود سابقه حساسیت، پزشک ممکن است قبل از آنژیوگرافی داروهایی برای پیشگیری از واکنش آلرژیک تجویز کند.

۳. بررسی داروهای مصرفی

یکی از مهم‌ترین بخش‌های آمادگی، تنظیم داروهاست.

هیچ دارویی را خودسرانه قطع یا کم و زیاد نکنید. تصمیم درباره قطع یا ادامه داروها باید توسط پزشک انجام شود.

داروهای رقیق‌کننده خون

اگر از داروهای رقیق‌کننده خون استفاده می‌کنید، حتماً پزشک را مطلع کنید. این داروها ممکن است خطر خونریزی را افزایش دهند و گاهی لازم است قبل از آنژیوگرافی تنظیم یا موقتاً قطع شوند.

نمونه‌هایی از این داروها:

• وارفارین

• ریواروکسابان

• آپیکسابان

• دابیگاتران

• انوکساپارین

• هپارین

زمان قطع یا ادامه این داروها به نوع دارو، علت مصرف، وضعیت کلیه و شرایط قلبی بیمار بستگی دارد.

داروهای ضد پلاکت

این داروها معمولاً در بیماران قلبی شایع هستند:

• آسپرین

• کلوپیدوگرل یا پلاویکس

• تیکاگرلور

• پراسوگرل

در بسیاری از موارد، آسپرین و برخی داروهای ضد پلاکت ادامه داده می‌شوند، به‌خصوص اگر احتمال استنت‌گذاری وجود داشته باشد. اما تصمیم نهایی با پزشک است.

داروهای دیابت

بیماران دیابتی باید حتماً درباره داروهای خود با پزشک مشورت کنند.

متفورمین یکی از داروهای مهمی است که معمولاً قبل و بعد از تزریق ماده حاجب نیاز به قطع موقت دارد؛ به‌خصوص در بیماران با مشکلات کلیوی. زمان دقیق قطع و شروع مجدد آن باید توسط پزشک مشخص شود.

سایر داروهای قند خون نیز ممکن است در روز عمل نیاز به تنظیم داشته باشند.

انسولین

اگر انسولین مصرف می‌کنید:

• دوز شب قبل ممکن است نیاز به کاهش داشته باشد.

• انسولین سریع‌الاثر صبح روز عمل معمولاً در صورت ناشتا بودن مصرف نمی‌شود، مگر با دستور پزشک.

• حتماً دستگاه اندازه‌گیری قند خون و داروهای خود را همراه داشته باشید.

۴. آزمایش‌ها و مدارک لازم

قبل از آنژیوگرافی معمولاً پزشک آزمایش‌هایی درخواست می‌کند تا از آمادگی بدن اطمینان حاصل شود.

آزمایش‌های مهم شامل:

• CBC برای بررسی کم‌خونی، پلاکت و عفونت

• کراتینین و BUN برای بررسی عملکرد کلیه

• قند خون

• تست‌های انعقادی مانند PT، PTT و INR

• الکترولیت‌ها مانند سدیم و پتاسیم

• در صورت نیاز، تست بارداری برای خانم‌های در سن باروری

مدارکی که بهتر است همراه داشته باشید:

• نوار قلب جدید

• اکوکاردیوگرافی

• تست ورزش یا اسکن قلب

• آزمایش‌های خون اخیر

• لیست کامل داروهای مصرفی با دوز آن‌ها

• گزارش بستری‌های قبلی

• گزارش آنژیوگرافی یا استنت قبلی

• کارت ملی، دفترچه بیمه یا مدارک بیمه تکمیلی

آمادگی شب قبل از آنژیوگرافی

۱. غذا و ناشتا بودن

معمولاً لازم است بیمار چند ساعت قبل از آنژیوگرافی ناشتا باشد. مدت ناشتا بودن بسته به دستور مرکز درمانی متفاوت است، اما معمولاً بیمار باید از حدود ۴ تا ۸ ساعت قبل از انجام آنژیوگرافی از خوردن غذا خودداری کند.

در برخی مراکز، نوشیدن مقدار کم آب برای مصرف داروهای ضروری مجاز است؛ اما باید طبق دستور پزشک یا پرستار عمل شود.

چرا ناشتا بودن مهم است؟

اگر در حین عمل نیاز به آرام‌بخشی بیشتر یا مداخله درمانی وجود داشته باشد، خالی بودن معده خطر برگشت محتویات معده به راه تنفسی را کاهش می‌دهد.

۲. مصرف مایعات

در بسیاری از بیماران، به‌خصوص افرادی که عملکرد کلیه مرزی دارند، مصرف کافی مایعات در روز قبل می‌تواند به دفع بهتر ماده حاجب کمک کند. البته اگر نارسایی قلبی، محدودیت مصرف مایعات یا بیماری کلیوی دارید، مقدار مصرف مایعات باید طبق نظر پزشک باشد.

۳. استحمام و بهداشت

شب قبل یا صبح روز مراجعه با صابون معمولی استحمام کنید. تمیز بودن پوست به کاهش خطر عفونت کمک می‌کند.

اگر پزشک یا مرکز درمانی توصیه کرده باشد، ممکن است لازم باشد موهای ناحیه کشاله ران یا مچ دست اصلاح شود. بهتر است این کار طبق دستور مرکز انجام شود، زیرا اصلاح نادرست با تیغ ممکن است باعث خراش پوستی و افزایش خطر عفونت شود.

۴. غذای شب قبل

شب قبل از آنژیوگرافی غذای سبک میل کنید. از خوردن غذای سنگین، چرب و پرحجم خودداری کنید. مصرف الکل نیز ممنوع است.

روز انجام آنژیوگرافی

در روز مراجعه، رعایت نکات زیر بسیار مهم است:

• به‌موقع در مرکز درمانی حاضر شوید.

• تمام مدارک پزشکی و آزمایش‌ها را همراه داشته باشید.

• لیست داروهای مصرفی خود را ارائه دهید.

• بدون اجازه تیم درمان، هیچ دارویی مصرف نکنید.

• زیورآلات، ساعت، انگشتر، النگو و وسایل فلزی را همراه نداشته باشید.

• لاک ناخن، آرایش غلیظ و لنز تماسی بهتر است استفاده نشود.

• لباس راحت بپوشید.

• حتماً یک همراه مطمئن داشته باشید.

• خودتان رانندگی نکنید.

• اگر صبح روز عمل دچار تب، سرماخوردگی شدید، تنگی نفس، درد قفسه سینه شدید یا ضعف غیرعادی شدید، به پرسنل اطلاع دهید.

همراه بیمار چه نکاتی را باید بداند؟

حضور همراه برای بیمار بسیار کمک‌کننده است. همراه باید:

• مدارک بیمار را در دسترس داشته باشد.

• شماره تماس خود را به بخش ارائه دهد.

• از وضعیت داروهای بیمار اطلاع داشته باشد.

• بعد از ترخیص بیمار را به منزل برساند.

• در ساعات اولیه پس از ترخیص مراقب خونریزی، سرگیجه یا درد غیرطبیعی باشد.

نکات ویژه برای بیماران دیابتی

اگر دیابت دارید، حتماً این موضوع را چند روز قبل با پزشک مطرح کنید. در بیماران دیابتی، کنترل قند خون و حفظ عملکرد کلیه اهمیت زیادی دارد.

توصیه‌های کلی:

• متفورمین ممکن است نیاز به قطع موقت داشته باشد.

• انسولین و سایر داروهای قند باید طبق دستور پزشک تنظیم شوند.

• روز عمل ناشتا بودن می‌تواند باعث افت قند شود؛ بنابراین قند خون باید کنترل شود.

• اگر علائم افت قند مانند تعریق، لرزش، ضعف، تپش قلب یا گیجی داشتید، فوراً به پرستار اطلاع دهید.

• دستگاه قند خون و داروهای خود را همراه داشته باشید.

نکات ویژه برای بیماران کلیوی

ماده حاجب از طریق کلیه‌ها دفع می‌شود. اگر بیماری کلیوی دارید یا کراتینین شما بالا است، حتماً پزشک را مطلع کنید.

ممکن است قبل یا بعد از آنژیوگرافی اقدامات زیر انجام شود:

• تجویز سرم برای محافظت از کلیه‌ها

• استفاده از مقدار کمتر ماده حاجب

• قطع موقت برخی داروها

• بررسی مجدد کراتینین بعد از عمل

نکات ویژه برای بیماران دارای حساسیت به ماده حاجب

اگر قبلاً پس از تزریق ماده حاجب دچار کهیر، خارش، تنگی نفس، افت فشار یا تورم شده‌اید، حتماً اطلاع دهید. پزشک ممکن است داروهای پیشگیرانه مانند آنتی‌هیستامین یا کورتون تجویز کند یا اقدامات ایمنی بیشتری انجام دهد.

بعد از آنژیوگرافی چه اتفاقی می‌افتد؟

پس از پایان آنژیوگرافی، بیمار به بخش ریکاوری یا اتاق مراقبت منتقل می‌شود. پرستاران فشار خون، نبض، محل ورود کاتتر و وضعیت عمومی بیمار را بررسی می‌کنند.

اگر ورود از طریق مچ دست بوده باشد، معمولاً یک باند یا وسیله فشاری روی مچ قرار داده می‌شود.

اگر ورود از طریق کشاله ران بوده باشد، ممکن است بیمار نیاز داشته باشد چند ساعت بی‌حرکت بماند و پای مربوطه را خم نکند تا از خونریزی جلوگیری شود.

در صورت پایدار بودن وضعیت بیمار، معمولاً همان روز یا روز بعد ترخیص انجام می‌شود.

سوالات متداول قبل از آنژیوگرافی

۱. آیا آنژیوگرافی بیهوشی دارد؟

در اغلب موارد خیر. آنژیوگرافی معمولاً با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود و بیمار هوشیار است. گاهی داروی آرام‌بخش ملایم داده می‌شود تا اضطراب بیمار کمتر شود. بیهوشی عمومی فقط در موارد خاص استفاده می‌شود.

۲. آیا باید ناشتا باشم؟

بله، معمولاً لازم است چند ساعت قبل از آنژیوگرافی ناشتا باشید. مدت دقیق ناشتا بودن را مرکز درمانی یا پزشک به شما اعلام می‌کند.

۳. آیا داروهایم را صبح روز عمل مصرف کنم؟

فقط داروهایی را مصرف کنید که پزشک یا پرستار به شما اجازه داده است. مصرف خودسرانه دارو، به‌ویژه داروهای دیابت یا رقیق‌کننده خون، ممکن است خطرناک باشد.

۴. آیا آنژیوگرافی خطرناک است؟

آنژیوگرافی در مجموع روشی ایمن و بسیار رایج است. با این حال مانند هر اقدام پزشکی، احتمال عوارض وجود دارد. بیشتر عوارض خفیف هستند، مانند کبودی یا درد محل ورود کاتتر. عوارض جدی مانند آسیب کلیه، حساسیت شدید، خونریزی شدید یا سکته قلبی بسیار نادر هستند.

۵. چقدر طول می‌کشد؟

خود آنژیوگرافی معمولاً ۳۰ دقیقه تا ۲ ساعت طول می‌کشد. اما کل زمان حضور در بیمارستان، شامل پذیرش، آماده‌سازی، انجام کار و مراقبت پس از آن، ممکن است چند ساعت باشد.

۶. آیا بعد از آنژیوگرافی بستری می‌شوم؟

بسیاری از بیماران همان روز مرخص می‌شوند. اما در برخی موارد، به‌ویژه اگر استنت‌گذاری انجام شود یا بیمار بیماری زمینه‌ای داشته باشد، ممکن است یک شب بستری لازم باشد.

۷. آیا می‌توانم بعد از آنژیوگرافی رانندگی کنم؟

خیر. به دلیل احتمال دریافت آرام‌بخش و نیاز به استراحت، بیمار نباید همان روز رانندگی کند. بهتر است یک همراه بیمار را به منزل برساند.

۸. اگر در حین آنژیوگرافی گرفتگی دیده شود چه می‌شود؟

اگر گرفتگی مهمی مشاهده شود، پزشک بسته به شرایط ممکن است یکی از تصمیم‌های زیر را بگیرد:

• ادامه درمان دارویی

• انجام آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری در همان جلسه

• پیشنهاد جراحی بای‌پس قلب

• بررسی بیشتر و تصمیم‌گیری در جلسه بعد

۹. آیا آنژیوگرافی باعث باز شدن رگ می‌شود؟

خود آنژیوگرافی فقط برای مشاهده رگ‌هاست. اگر باز کردن رگ لازم باشد، آنژیوپلاستی یا استنت‌گذاری انجام می‌شود.

۱۰. آیا بعد از آنژیوگرافی باید آب زیاد بخورم؟

در اغلب بیماران، مصرف مایعات بعد از آنژیوگرافی به دفع ماده حاجب کمک می‌کند. اما اگر نارسایی قلبی یا محدودیت مصرف مایعات دارید، مقدار مایعات باید طبق دستور پزشک باشد.

علائمی که باید قبل از عمل اطلاع دهید

اگر قبل از آنژیوگرافی هر یک از علائم زیر را داشتید، حتماً به تیم درمان اطلاع دهید:

• تب یا عفونت فعال

• سرماخوردگی شدید

• درد شدید قفسه سینه

• تنگی نفس شدید

• خونریزی غیرطبیعی

• حساسیت جدید به دارو

• افت شدید قند خون یا افزایش شدید قند خون

• بارداری یا احتمال بارداری

• مصرف اشتباهی داروهای رقیق‌کننده خون یا دیابت

چگونه اضطراب قبل از آنژیوگرافی را کاهش دهیم؟

نگرانی قبل از آنژیوگرافی طبیعی است. برای کاهش اضطراب می‌توانید:

• درباره مراحل کار از پزشک سؤال کنید.

• با همراه مطمئن به مرکز مراجعه کنید.

• شب قبل خواب کافی داشته باشید.

• تنفس عمیق و آرام انجام دهید.

• به یاد داشته باشید که این روش برای تشخیص دقیق و درمان بهتر بیماری قلبی شما انجام می‌شود.

جمع‌بندی

آنژیوگرافی قلب یک روش دقیق، کم‌تهاجمی و بسیار ارزشمند برای بررسی عروق قلب است. آمادگی صحیح قبل از آنژیوگرافی نقش مهمی در کاهش عوارض و افزایش ایمنی بیمار دارد.

مهم‌ترین نکات قبل از آنژیوگرافی عبارتند از:

• اطلاع کامل سوابق پزشکی و حساسیت‌ها

• ارائه لیست داروهای مصرفی

• تنظیم داروهای رقیق‌کننده خون و دیابت فقط با نظر پزشک

• انجام آزمایش‌های لازم

• رعایت ناشتا بودن

• همراه داشتن مدارک پزشکی

• حضور همراه در روز عمل

• خودداری از مصرف خودسرانه داروها

اگر درباره هر یک از دستورات دارویی، زمان ناشتا بودن یا شرایط خود تردید دارید، پیش از مراجعه حتماً با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید. آمادگی دقیق شما، انجام ایمن‌تر و موفق‌تر آنژیوگرافی را ممکن می‌سازد.

آدرس مطب دکتر سید محسن جهرمی مقدم: مشهد - خیابان بعثت - بین بعثت 3 و 5 - پلاک 53 - کلینیک فوق تخصصی قلب و عروق دلبان

جهت مشاوره و رزرو نوبت آنژیوگرافی و سوالات با شماره های زیر در تماس باشید:

05132042 - 09003204200